کتاب تاریخ ایران از آغاز تا پایان پهلوی

نگاه متفاوت زرین‌کوب در این کتاب، تقسیم‌بندی تاریخ ایران بر اساس نسبت مردمان این فلات با «هویت ملی» خویش است. او این سیر تاریخی را به سه دوران بزرگ تقسیم می‌کند که هر یک ویژگی روانی و فرهنگی خاص خود را دارند. دوران نخست، ایران پیش از اسلام، دوران «کشمکش برای تثبیت هویت» است؛ روزگاری که در آن فرهنگ و جهان‌بینی ایرانی در جدال با دنیای خارج و چالش‌های داخلی شکل می‌گیرد. دوران دوم، از ورود اسلام تا پیش از صفویه، دوران «تلاش برای حفظ هویت» است؛ عصری که در آن هویت ایرانی در مواجهه با یک فرهنگ جدید، برای بقا و انطباق خود مبارزه می‌کند. دوران سوم، از صفویه به بعد، دوران «استغراق در هویت ایرانی» است که در آن، شکلی نوین از هویت ملی متولد و تثبیت می‌شود. این نگاه که خود نویسنده آن را تا حدی مبتنی بر شناختی «شهودی و حضوری» می‌داند، به خواننده چارچوبی برای فهم تحولات فرهنگی در کنار رویدادهای سیاسی می‌دهد. برای پیاده‌سازی این دیدگاه، زرین‌کوب در بیست و هشت فصل، تاریخ ایران را از کوچ آریاییان تا افول سلطنت پهلوی مرور می‌کند.